Casgliad Paul Peter Piech

Yr archif o waith yr artist graffeg a’r argraffydd Paul Peter Piech yng Ngholeg Cambria yw’r casgliad mwyaf o’i waith yng Nghymru ac mae’n adnodd unigryw yn sector Addysg Bellach Cymru.

Ar lefel genedlaethol, yr unig gasgliad sy’n fwy yw’r archif o waith Piech a gedwir yn Amgueddfa Victoria ac Albert, Llundain. Cyn symud i Gymru yn yr 1980au, rhoddodd Piech dros ddwy fil a hanner o brintiau a phosteri i’r V&A, gyda’r mwyafrif ohonynt wedi eu llunio yn ystod ei gyfnod yn Lloegr a’r Unol Daleithiau. Crewyd y celfwaith sydd yng nghasgliad Coleg Cambria yn ystod cyfnod Piech yng Nghymru yn bennaf, ac ni chânt eu cynrychioli yn archif y V&A.

Hefyd, mae yna nifer o sefydliadau eraill ledled y byd sydd ag enghreifftiau ac archifau o waith Piech. Rhai o’r rhain yw’r Llyfrgell Brydeinig, Archif Prosiect Posteri Palesteina, Oriel Genedlaethol Awstralia a Phrifysgol Reading. Yng Nghymru, lleolir enghreifftiau eraill o’i waith yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Canolfan Dylan Thomas yn Abertawe a Phrifysgol Aberystwyth.

Ni wyddir faint o bosteri a argraffwyd gan Piech yn wreiddiol na faint sy’n dal i fodoli hyd heddiw; credir bod miloedd, ond byddai pob dyluniad wedi ei gynhyrchu mewn niferoedd bychain iawn (rhai wedi eu llofnodi a’u rhifo, ond eraill heb). I Piech, nid gwerthu printiau nifer cyfyngedig oedd yn bwysig, ond elfen bwysicaf ei waith oedd y negeseuon a’r cyfeiriadau a bortreadwyd ynddynt. Roedd y poster yn ddull o gyfleu ei farn a’i werthoedd i’r maes ehangach.

Ganwyd Paul Peter Piech yn Efrog Newydd ym 1920. Astudiodd yng Ngholeg Celf Cooper Union ac ym 1937, hyfforddwyd ef yn artist graffeg yn Asiantaeth Hysbysebu Dorlands. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, fe’i anfonwyd i Brydain gydag Wythfed Awyrlu Byddin yr UD lle cyfarfu â’i ddarpar wraig Irene Tompkins, a briododd yn ddiweddarach ym 1947. Ar ôl y rhyfel, astudiodd argraffu yng Ngholeg Celf Chelsea ac fe’i penodwyd yn gyfarwyddwr artistig asiantaethau hysbysebu W. S. Crawford a Service, lle bu’n gweithio o 1951 hyd 1968. Yn dilyn gyrfa fasnachol lwyddiannus fel dylunydd graffeg, aeth Piech ar ei liwt ei hun ym 1968 wedi iddo eisoes sefydlu ei gwmni ei hun, Gwasg Taurus, ym 1959. Yn ystod y cyfnod hwn. bu’n cynhyrchu posteri wedi eu hargraffu o dorluniau leino a thorluniau pren, darluniadau a llyfrau nifer cyfyngedig i amrywiaeth o gleientiaid ac yn manteisio ar gyfleoedd i arddangos ei waith. Bu’n addysgu mewn amrywiaeth o ysgolion celf o ddechrau’r 1970au ymlaen, ac ar yr un pryd, bu’n llunio ac yn arddangos nifer sylweddol o bosteri printiedig a gymhellwyd gan amgylchiadau gwleidyddol a chymdeithasol, gyda llawer ohonynt yn cyfuno ei ddelweddau caled nodedig gyda llythrennu torlun leino o doriad cadarn. Treuliodd Piech ddeng mlynedd olaf ei fywyd yn byw ym Mhorthcawl, De Cymru, lle parhaodd i weithio a chafodd effaith ddylanwadol ar fyd celfyddydol Cymru.

Dywedodd Cen Williams fod Piech ‘yn hoffi’r Cymry gan eu bod yn bobl agored. Roedd ei galon yntau hefyd yn agored i dderbyn traddodiadau a gwerthoedd ei wlad fabwysiedig ac i werthfawrogi’r pethau hynny y credwn sy’n bwysig i ni.’ Cofleidiodd Piech fywyd Cymru, y syniadau am hunaniaeth a’r materion cymdeithasol a oedd yn wynebu’r wlad ar y pryd, rhywbeth a wnaeth trwy gydol ei siwrnai artistig. ‘Galluogodd defnyddio’r iaith Gymraeg, fel unrhyw iaith arall, iddo ymestyn ei repertoire ieithyddol fel artist…roedd yr iaith Gymraeg yn rhan o’i hunaniaeth newydd.’

Wedi marwolaeth Piech ym 1996, rhoddodd ei deulu bortffolio helaeth o’i waith i’r Ganolfan Argraffu Ranbarthol ac adran Celf a Dylunio Coleg Iâl yn 2005/6. Roedd hwn yn cynnwys casgliad o dros 200 o brintiau, posteri wedi’u printio a detholiad o’i blatiau argraffu leino. Ers hynny, mae’r Ganolfan Argraffu Ranbarthol mewn partneriaeth â’r Oriel Goffa a Choleg Iâl, Coleg Cambria bellach, wedi cynnal amrywiaeth o brosiectau’n ymwneud â chasgliad Peter Piech gan gynnwys arddangosfa deithiol a welwyd yn gyntaf yn yr Oriel Goffa ym mis Medi 2006. Wedi’r arddangosfa gychwynnol hon, teithiodd y sioe’n helaeth i leoliadau megis Canolfan y Celfyddydau Aberystwyth, Theatr Clwyd (Yr Wyddgrug), Canolfan Gelfyddydau Llyfrgell y Rhyl, The Brindley (Runcorn), Qube (Croesoswallt), Oriel Pendeitsh (Caernarfon) a Chanolfan Celfyddydau Pontardawe.

Mae’r Ganolfan Argraffu Ranbarthol mewn partneriaeth â’r Oriel Goffa’n ymroddedig i ddatblygu, hyrwyddo a defnyddio casgliad Paul Peter Piech yng Ngholeg Cambria.

Credwn fod Piech yn haeddu cael ei ystyried o hyd yn artist, argraffydd a dyneiddiwr pwysig, a chredwn hefyd y bydd ei waith yn ysbrydoli cenedlaethau newydd o artistiaid, nid yn unig yng Nghymru ond hefyd yn rhyngwladol.

Er mwyn defnyddio’r archif yn llawn, a chodi ymwybyddiaeth y cyhoedd am waith Piech, mae’r Ganolfan Argraffu Ranbarthol a Choleg Cambria bob amser yn barod i ystyried cyfleoedd am brosiectau cydweithredol. Mae hyn yn cynnwys cyflwyniadau neu ddarlithoedd anffurfiol/ffurfiol, benthyciadau i leoliadau priodol ar gyfer arddangosiadau, gweithdai allanol a sioeau teithiol.

Felly cofiwch gysylltu os hoffech ddarganfod rhagor am Paul Peter Piech, casgliad Coleg Cambria neu os oes gennych ddiddordeb mewn trafod prosiect gydweithredol.

Jim Creed
Cydlynydd y Ganolfan Argraffu Ranbarthol

i Williams, Cen, ‘breuddwyd ar y wal: gwaith graffeg Paul Peter Piech’, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998, tud. 41.
ii Ibid.